Chương 3: Tàn Cuộc Định Thức Sát Pháp — Vì Sao Ít Quân Vẫn Khó?

Tàn cuộc là gì, và vì sao lại khó hơn vẻ ngoài?

Một ván cờ đi đến giai đoạn cuối, khi hai bên đã trải qua nhiều đợt trao đổi quân và chỉ còn lại một lượng quân ít ỏi, được gọi là tàn cuộc. Nhìn bề ngoài, tàn cuộc có vẻ đơn giản hơn hẳn trung cuộc: ít quân hơn nghĩa là ít khả năng phối hợp phức tạp hơn, và ai đang chiếm ưu thế hay ai đang lép vế thường lộ rõ ngay trên bàn cờ. Nhưng chính vì quân số ít mà mỗi nước đi trở nên đắt giá hơn rất nhiều — không còn chỗ cho sai lầm, và một số thế cờ tưởng chừng cân bằng thực ra đã được toán học hóa từ hàng trăm năm trước thành kết quả tất định: chỉ cần biết loại quân còn lại và vị trí tương đối của chúng, người chơi có kinh nghiệm có thể nói ngay ai thắng, ai hòa, mà không cần tính toán thêm.

"Định thức" — khi tàn cuộc trở thành công thức có thể học thuộc

Đây chính là chủ đề của Chương 3: Tàn Cuộc Định Thức Sát Pháp (định thức = công thức, khuôn mẫu cố định). Khác với các sát pháp ở Chương 1 và Chương 2 — vốn phụ thuộc nhiều vào cách phối hợp linh hoạt của nhiều loại quân trong một thế trận cụ thể — tàn cuộc định thức là những kết quả đã được xác định rõ ràng cho từng tổ hợp quân tối giản: một Binh đơn độc đấu với một Sĩ, một Mã đấu với một Sĩ, một Xe khéo léo đấu với đầy đủ Sĩ Tượng đối phương, song Binh đấu với song Sĩ, Binh cao Binh thấp đấu với song Tượng... Mỗi tổ hợp như vậy đều có một kết quả lý thuyết cố định (thắng, hòa, hay thua) và một kỹ thuật chuẩn để đạt được kết quả đó.

Dễ bắt đầu, khó tinh thông

Sách nhận xét một điều rất thực tế: học tàn cuộc cờ tướng lúc mới bắt đầu thì không khó — chỉ vài quân, luật chơi vẫn vậy — nhưng để hiểu thấu đáo và vận dụng chuẩn xác trong mọi biến thể lại là một quá trình đòi hỏi kiên nhẫn và nghiên cứu sâu. Một Binh đơn thoạt nhìn là quân yếu nhất trên bàn cờ, nhưng khi bước vào đúng giai đoạn tàn cuộc, dưới bàn tay người chơi hiểu rõ định thức, nó hoàn toàn có thể trở thành vũ khí quyết định — điều mà người mới học khó hình dung nổi nếu không được chỉ ra cụ thể từng trường hợp.

Vì sao chương này lại thực dụng nhất?

Trong toàn bộ hệ thống lý thuyết tàn cuộc cờ tướng — vốn rất đồ sộ và có nhiều nhánh phức tạp — tàn cuộc định thức sát pháp được sách đánh giá là phần thực dụng nhất: đơn giản, dễ học, và trực tiếp áp dụng được vào những ván đấu thực tế mà người chơi ở mọi trình độ đều có khả năng gặp phải. Nắm chắc các định thức trong chương này không chỉ giúp kết thúc chính xác những ván đấu đã cầm chắc phần thắng từ trung cuộc, mà còn giúp nhận ra sớm khi nào một thế tàn cuộc tưởng như bất lợi thực ra vẫn có thể cầm hòa, hoặc ngược lại — khi nào một ưu thế nhỏ đủ để chuyển hóa thành chiến thắng trọn vẹn.